Boğmaca Vakalarında Artış: Belirtiler, Aşı ve Korunma Yolları

Boğmaca vakalarında son yıllarda birçok ülkede belirgin artış görülmektedir. Boğmaca, aşıyla önlenebilen ancak toplumda dolaşımı tamamen sona ermeyen, oldukça bulaşıcı bir solunum yolu enfeksiyonudur. Özellikle henüz aşıları tamamlanmamış bebeklerde nefes durması, zatürre ve ciddi solunum sorunları gibi ağır sonuçlara yol açabilir.

Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi tarafından 20 Nisan 2026’da yayımlanan rapora göre 2024 yılında Avrupa Birliği ve Avrupa Ekonomik Alanı ülkelerinde 209.674 boğmaca vakası bildirilmiştir. Bu veri, Avrupa’daki artışı göstermektedir; Türkiye’deki güncel durumun değerlendirilmesi için ulusal sürveyans verilerinin ayrıca incelenmesi gerekir.

Boğmacada erken belirtileri tanımak, aşıların zamanında uygulanmasını sağlamak ve şüpheli durumlarda sağlık kuruluşuna başvurmak hem hastayı hem de çevresindeki riskli kişileri korumaya yardımcı olur.

Boğmaca Nedir ve Nasıl Bulaşır?

Boğmaca, Bordetella pertussis adlı bakterinin neden olduğu akut ve bulaşıcı bir solunum yolu enfeksiyonudur. Hastalık başlangıçta sıradan bir üst solunum yolu enfeksiyonuna benzeyebilir; ilerleyen dönemde ise art arda gelen, kontrol edilmesi zor öksürük nöbetleri ortaya çıkabilir.

Boğmaca her yaşta görülebilir. Bununla birlikte hastalığın ağır seyretme riski özellikle ilk aylardaki bebeklerde, aşıları eksik çocuklarda ve bazı kronik hastalıkları bulunan kişilerde daha yüksektir.

Boğmaca Nasıl Yayılır?

Boğmaca, enfekte kişinin öksürmesi, hapşırması veya yakın mesafede konuşması sırasında çevreye yayılan solunum damlacıklarıyla bulaşır. Aynı evde yaşayanlar, bakım verenler ve kapalı ortamlarda uzun süre yakın temasta bulunan kişiler daha yüksek bulaş riskiyle karşılaşabilir.

Hastalık en bulaşıcı dönemini, henüz tipik öksürük nöbetlerinin başlamadığı ve belirtilerin soğuk algınlığına benzediği ilk günlerde yaşayabilir. Bu nedenle kişi boğmaca olduğunu bilmeden enfeksiyonu çevresine aktarabilir.

Aşılanmış kişilerde de enfeksiyon görülebilir. Ancak aşılama, özellikle ağır hastalık ve komplikasyon riskini azaltmada önemli rol oynar. Aşı sonrası oluşan bağışıklığın zaman içinde azalabilmesi nedeniyle hastalık ergenlerde ve yetişkinlerde daha hafif, fark edilmesi güç bir öksürük şeklinde ortaya çıkabilir.

Boğmaca Vakaları Neden Artıyor?

Boğmaca vakalarındaki yükselişin tek bir nedeni bulunmamaktadır. Hastalık, yüksek aşılama oranlarına sahip toplumlarda bile birkaç yılda bir dönemsel artışlar gösterebilir. Bağışıklığın zamanla azalması, aşı dozlarının gecikmesi, enfeksiyonun pandemi döneminden sonra yeniden daha fazla dolaşıma girmesi ve tanı olanaklarının gelişmesi birlikte etkili olabilir.

Bakterinin zaman içinde geçirdiği değişiklikler araştırılmakla birlikte boğmacadaki her artışı yalnızca bakterinin genetik yapısına veya aşının etkisiz kalmasına bağlamak doğru değildir.

Bağışıklığın Zamanla Azalması

Boğmaca hastalığını geçirmek veya boğmaca aşısı olmak ömür boyu bağışıklık sağlamaz. Koruyuculuğun zamanla azalması, daha önce aşılanmış ergen ve yetişkinlerin yeniden enfekte olabilmesine neden olabilir.

Bu kişilerde hastalık daha hafif seyredebilir. Ancak uzayan öksürüğün boğmaca olarak değerlendirilmemesi, enfeksiyonun özellikle aynı evde yaşayan küçük bebeklere bulaşma riskini artırabilir.

Rutin Aşıların Gecikmesi

Pandemi, afetler, göç, sağlık hizmetlerine erişimde yaşanan kesintiler ve aşı kararsızlığı bazı bölgelerde rutin çocukluk çağı aşılarının gecikmesine yol açabilir. Aşı takviminde oluşan eksiklikler, hastalığın toplumda daha kolay yayılabileceği korunmasız grupların büyümesine neden olur.

Aşıyla ilgili kararlar sosyal medya paylaşımlarına göre değil, Sağlık Bakanlığının güncel aşı takvimi ve sağlık çalışanlarının değerlendirmesi doğrultusunda verilmelidir.

Pandemi Sonrası Dolaşımın Yeniden Artması

COVID-19 pandemisi döneminde maske kullanımı, fiziksel mesafe ve temasların azalması birçok solunum yolu enfeksiyonunun dolaşımını geçici olarak sınırladı. Önlemlerin kaldırılmasıyla birlikte toplum içindeki temasların artması, boğmaca dâhil bazı enfeksiyonların yeniden daha fazla görülmesine katkıda bulunmuş olabilir.

Ayrıca PCR gibi tanı yöntemlerinin daha yaygın kullanılması ve uzayan öksürüklerde boğmaca olasılığının daha sık düşünülmesi, daha önce tanı almayan bazı vakaların saptanmasını sağlamaktadır.

Boğmaca Belirtileri Nelerdir?

Boğmaca belirtileri kişinin yaşına, aşı durumuna ve hastalığın hangi evrede olduğuna göre değişebilir. Hastalık genellikle burun akıntısı, hafif ateş, gözlerde sulanma ve hafif öksürük gibi soğuk algınlığına benzeyen belirtilerle başlar.

Bir veya iki hafta içinde öksürük şiddetlenebilir. Art arda gelen öksürük nöbetleri, öksürük sonrasında nefes alırken tiz bir ses çıkması, kusma ve belirgin yorgunluk görülebilir. İyileşme döneminde öksürüğün şiddeti azalsa da yakınma haftalarca devam edebilir.

Bebeklerde Boğmaca Belirtileri

Bebeklerde her zaman tipik, güçlü bir öksürük görülmeyebilir. Özellikle ilk aylarda boğmaca bazen kısa süreli nefes durmaları veya beslenme güçlüğüyle kendini gösterebilir.

Dikkat edilmesi gereken belirtiler şunlardır:

• Nefes durması: Bebeğin birkaç saniye veya daha uzun süre nefes almaması acil değerlendirme gerektirir.

• Morarma: Dudaklarda, dilde veya yüzde morarma oksijen düzeyinin düştüğünü gösterebilir.

• Beslenememe: Emmenin zayıflaması, sık kusma veya sıvı alamama gelişebilir.

• Halsizlik: Bebek normalden daha uykulu, tepkisiz veya güçsüz görünebilir.

• Öksürük nöbetleri: Peş peşe gelen öksürükler sonrasında kusma veya nefes almakta zorlanma görülebilir.

Aşıları henüz tamamlanmamış bebeklerde hastalık daha ağır ilerleyebileceğinden bu belirtiler beklenmeden değerlendirilmelidir.

Ergenlerde ve Yetişkinlerde Boğmaca Belirtileri

Ergen ve yetişkinlerde boğmaca çoğu zaman haftalarca süren inatçı bir öksürük şeklinde ortaya çıkar. Klasik tiz nefes alma sesi her hastada görülmeyebilir.

Öksürük özellikle geceleri artabilir; uykuyu bozabilir, öksürük sonrası kusmaya ve göğüs ya da karın kaslarında ağrıya neden olabilir. Şiddetli nöbetler bazı kişilerde idrar kaçırma, baş dönmesi veya nadiren kaburga yaralanmalarıyla sonuçlanabilir.

Ateşin yüksek olmaması boğmacayı dışlamaz. Üç haftaya yaklaşan veya giderek şiddetlenen öksürükte, özellikle kişi bir bebekle yakın temas hâlindeyse hekim değerlendirmesi gerekir.

Hangi Belirtilerde Acil Değerlendirme Gerekir?

Bebekte nefes durması, morarma, ciddi solunum güçlüğü, beslenememe veya belirgin halsizlik bulunuyorsa acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır. Bu belirtilerde online doktor yeterli değildir.

Çocuklarda ve yetişkinlerde ciddi nefes darlığı, bilinç değişikliği, bayılma, göğüs ağrısı, kanlı balgam, kontrol edilemeyen kusma, sıvı kaybı veya hızla kötüleşen genel durum da acil değerlendirme gerektirir.

Belirtileri bulunan kişinin mümkün olduğunca bebeklerden, gebelerden ve bağışıklık sistemi baskılanmış kişilerden uzak durması önemlidir. Sağlık kuruluşuna başvururken uzayan öksürük ve olası boğmaca temasının önceden bildirilmesi, gerekli bulaş önlemlerinin alınmasına yardımcı olabilir.

Boğmaca Tanısı Nasıl Konur?

Boğmaca tanısında belirtilerin süresi, hastanın yaşı, aşı geçmişi ve boğmaca tanısı alan biriyle temas öyküsü birlikte değerlendirilir. Yalnızca öksürüğün biçimine bakılarak kesin tanı konulamaz.

Özellikle bebeklerde tipik öksürük sesi bulunmayabileceği için nefes durması veya beslenme bozukluğu gibi belirtiler tanı açısından önem taşıyabilir.

PCR ve Kültür Testi

Boğmaca şüphesinde burun arkasından, yani nazofarenksten alınan örnek üzerinde PCR testi uygulanabilir. PCR, bakteriye ait genetik materyali araştırır ve özellikle hastalığın erken döneminde tanıya yardımcı olur.

Kültür testinde bakterinin laboratuvar ortamında üremesi beklenir. Sonucun çıkması daha uzun sürebilir; ancak pozitif kültür tanıyı destekler. Örneğin doğru bölgeden, uygun teknikle ve mümkünse antibiyotik başlanmadan önce alınması test başarısını etkileyebilir.

Test seçimi, öksürüğün ne kadar süredir devam ettiğine göre değişebilir. Bu nedenle hangi testin ne zaman yapılacağına hekim karar vermelidir.

Kan Testleri Tek Başına Tanı Koydurur mu?

Tam kan sayımı veya CRP gibi genel kan testleri boğmacaya özgü değildir. Bu testlerde görülen değişiklikler enfeksiyon hakkında destekleyici bilgi sağlayabilse de tek başına boğmaca tanısı koydurmaz.

Bazı hastalarda, özellikle belirtilerin daha uzun sürdüğü dönemlerde antikorları değerlendiren serolojik testlerden yararlanılabilir. Ancak sonuçların kullanılan teste, aşı geçmişine ve hastalığın dönemine göre yorumlanması gerekir.

Boğmaca Nasıl Tedavi Edilir?

Boğmaca tedavisi kişinin yaşına, hastalığın süresine, belirtilerin şiddetine ve komplikasyon riskine göre planlanır. Tedavide antibiyotikler kullanılabilir; ancak antibiyotiğin türü, dozu ve süresi hekim tarafından belirlenmelidir.

Bebekler, gebeler ve ciddi hastalık riski bulunan kişilerde test sonucu beklenmeden tedavi başlanması bazı durumlarda değerlendirilebilir. Kişinin kendi kendine veya başka birine yazılmış antibiyotiği kullanması uygun değildir.

Antibiyotik Tedavisinin Amacı

Antibiyotik tedavisi hastalığın erken döneminde başlandığında belirtilerin şiddetini azaltmaya yardımcı olabilir. Tedavinin önemli amaçlarından biri de bakterinin başkalarına bulaşmasını sınırlandırmaktır.

Öksürük nöbetleri başladıktan ve hastalık ilerledikten sonra antibiyotik kullanılması öksürüğün hemen sona ermesini sağlamayabilir. Bunun nedeni, öksürüğün bakterinin oluşturduğu solunum yolu hasarı nedeniyle bir süre daha devam edebilmesidir.

Destekleyici Bakım

Özellikle küçük bebeklerde oksijen desteği, sıvı tedavisi, beslenmenin yakından izlenmesi ve hastanede takip gerekebilir. Ciddi solunum sıkıntısı bulunan hastalar yoğun bakım koşullarında değerlendirilebilir.

Evde takip edilmesi uygun bulunan kişilerde yeterli sıvı alımı, dinlenme, sigara dumanından ve keskin kokulardan uzak durma önemlidir. Reçetesiz öksürük ilaçları özellikle küçük çocuklarda hekim önerisi olmadan kullanılmamalıdır.

Yakın Temaslılar ve Bulaştırıcılık

Boğmaca tanısı alan kişinin aynı evde yaşayanları ve bebek, gebe ya da bağışıklığı baskılanmış kişiyle yakın teması bulunanlar sağlık çalışanı tarafından değerlendirilmelidir. Koruyucu antibiyotik her temaslıya otomatik olarak verilmez; temasın niteliği ve kişinin risk durumu dikkate alınır.

Etkili antibiyotik tedavisine başlandıktan sonra genellikle ilk beş gün boyunca bulaş önlemlerine devam edilir. Tedavi almayan kişilerde bulaştırıcılık öksürüğün başlamasından sonra haftalarca sürebilir. Sağlık kuruluşunun izolasyon ve işe ya da okula dönüş önerileri izlenmelidir.

Boğmaca Aşısı Kimlere ve Ne Zaman Uygulanır?

Boğmacadan korunmada en etkili yaklaşım, boğmaca içeren aşıların güncel ulusal aşı takvimine uygun şekilde uygulanmasıdır. Aşı enfeksiyonu her zaman tamamen engellemeyebilir; ancak özellikle bebeklerde ağır hastalık, hastaneye yatış ve komplikasyon riskini azaltır.

Türkiye’de boğmaca aşısı çocukluk dönemi aşılama programında difteri, tetanos ve diğer bazı hastalıklara karşı koruma sağlayan karma aşıların içinde uygulanmaktadır. Dozların zamanında tamamlanması önemlidir.

Çocukluk Çağı Aşıları

Bebeğin veya çocuğun aşıları eksikse takvime sıfırdan başlanması her zaman gerekmeyebilir. Eksik dozların nasıl tamamlanacağı çocuğun yaşı, daha önce aldığı aşılar ve aradan geçen süreye göre aile hekimi veya çocuk sağlığı uzmanı tarafından planlanır.

Aşı kartının saklanması ve rutin kontrollerde güncel aşı durumunun gözden geçirilmesi, geciken dozların fark edilmesine yardımcı olur.

Gebelikte Boğmaca Aşısı

Gebelikte uygulanan Tdab aşısı, annede oluşan antikorların plasenta yoluyla bebeğe geçmesini sağlar. Böylece bebek, kendi boğmaca aşılarını olmaya başlamadan önceki savunmasız dönemde belirli ölçüde korunabilir.

Türkiye’de güncellenen uygulamada Tdab aşısı gebeliğin 18–24. haftaları arasında planlanmaktadır. Daha önce hiç aşılanmamış gebelerde uygulanacak diğer tetanos ve difteri dozları aşı geçmişine göre düzenlenir. Kişiye özel aşılama planı kadın hastalıkları ve doğum uzmanı ya da aile hekimiyle birlikte oluşturulmalıdır.

Yetişkinler ve Bebeğin Yakın Temaslıları

Yetişkinlerde boğmaca içeren pekiştirme dozlarına ilişkin öneriler ülkeye, yaşa, mesleki riske, gebelik durumuna ve önceki aşı geçmişine göre değişebilir. Sağlık çalışanları, bebek bakım verenleri ve evinde yenidoğan bulunan kişiler aşı durumlarını hekimleriyle değerlendirebilir.

Bebeğe yakın temas edecek kişilerin aşılarının güncel tutulması “koza yaklaşımı” olarak adlandırılır. Ancak yakın çevrenin aşılanması, gebelikte yapılan Tdab aşısının ve bebeğin kendi aşı takviminin yerine geçmez; bunları tamamlayan ek bir koruma yaklaşımıdır.

Boğmacadan Korunmak İçin Neler Yapılabilir?

Boğmacadan korunmanın temelini aşılama oluşturur. Bunun yanında şüpheli belirtilerin erken fark edilmesi ve bulaşı azaltan günlük önlemlerin uygulanması önemlidir.

Korunma amacıyla şu adımlar izlenebilir:

• Aşı takvimini kontrol edin: Çocukların, gebelerin ve riskli grupların aşı durumları sağlık çalışanıyla birlikte değerlendirilmelidir.

• Uzayan öksürüğü önemseyin: Özellikle bebekle yakın teması bulunan kişilerde haftalarca süren öksürük hekim tarafından değerlendirilmelidir.

• Öksürük hijyenine dikkat edin: Öksürürken ağız ve burun mendille veya dirsek içiyle kapatılmalı, ardından eller yıkanmalıdır.

• Kapalı alanları havalandırın: Kalabalık ve yetersiz havalandırılan ortamlarda bulaş riski artabilir.

• Hasta kişiyi riskli gruplardan uzak tutun: Boğmaca şüphesi bulunan kişi özellikle küçük bebeklerle yakın temastan kaçınmalıdır.

• Hekim önerilerine uyun: Antibiyotik tedavisi, izolasyon süresi ve okula ya da işe dönüş zamanı kişiye göre belirlenmelidir.

Hasta çocukların bulaştırıcılık dönemi tamamlanmadan kreş veya okula gönderilmemesi gerekir. Evde boğmaca tanısı alan biri varsa bebeklerin, gebelerin ve bağışıklığı baskılanmış kişilerin teması sağlık kuruluşuna bildirilmelidir.

Boğmaca Hangi Komplikasyonlara Yol Açabilir?

Boğmaca, özellikle altı aydan küçük bebeklerde zatürre, nefes durması, oksijen düşüklüğü, sıvı kaybı ve beslenme bozukluğu gibi ciddi komplikasyonlara yol açabilir. Uzayan veya ağır solunum sorunları hastanede takip gerektirebilir.

Ergen ve yetişkinlerde komplikasyonlar daha seyrek olmakla birlikte şiddetli öksürüğe bağlı kaburga yaralanmaları, karın kaslarında zorlanma, idrar kaçırma, bayılma veya mevcut akciğer hastalıklarının kötüleşmesi görülebilir.

En yüksek risk altında bulunan gruplar şunlardır:

• Altı aydan küçük ve aşıları tamamlanmamış bebekler

• Prematüre doğan bebekler

• Gebeler ve yenidoğanla aynı evde yaşayan kişiler

• Bağışıklık sistemi baskılanmış bireyler

• Ciddi kalp veya akciğer hastalığı bulunan kişiler

• Aşıları eksik çocuklar ve yetişkinler

Risk grubundaki kişilerde şüpheli temas veya belirtiler bulunması durumunda değerlendirme geciktirilmemelidir.

Happ Health İle Online Doktor Görüşmenizi Planlayın

Haftalarca süren öksürük, gece artan öksürük nöbetleri veya boğmaca tanısı alan biriyle yakın temas söz konusuysa ilk değerlendirme için online doktor görüşmesi planlanabilir. Hekim belirtilerin süresini, aşı geçmişini, kullanılan ilaçları ve riskli kişilerle temas durumunu değerlendirerek uygun branşa veya yüz yüze muayeneye yönlendirme yapabilir.

Boğmaca şüphesinde nazofarengeal örnek alınması, akciğerlerin muayene edilmesi veya oksijen düzeyinin ölçülmesi gerekebileceğinden online görüşme her durumda yeterli değildir. Happ Health, “Her Yerde, Herkes İçin, Hep Sağlık” yaklaşımıyla acil olmayan sağlık sorularında uzman değerlendirmesine ve uygun sağlık hizmetine erişimi kolaylaştırmayı hedefler.

Bebekte nefes durması, morarma, ciddi solunum güçlüğü veya beslenememe; çocuk ya da yetişkinde bilinç değişikliği, göğüs ağrısı veya hızla kötüleşen genel durum varsa online doktor yeterli değildir. Acil sağlık hizmetine başvurulmalıdır.

Kaynakça

• T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Ulusal Çocukluk Dönemi Aşı Takvimi.
  https://asi.saglik.gov.tr/bagisiklama-programi-ve-asi-takvimi/asi-takvimi.html
• T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Aşı Takvimindeki Son Güncellemeler.
  https://asi.saglik.gov.tr/bagisiklama-programi-ve-asi-takvimi/asi-takvimindeki-son-guencellemeler.html
• Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi. Boğmaca 2024 Yıllık Epidemiyolojik Raporu.
  https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/pertussis-annual-epidemiological-report-2024
• Avrupa Hastalık Önleme ve Kontrol Merkezi. Avrupa Birliği ve Avrupa Ekonomik Alanında Boğmaca Vakalarındaki Artış.
  https://www.ecdc.europa.eu/en/publications-data/increase-pertussis-cases-eueea
• Dünya Sağlık Örgütü. Boğmaca.
  https://www.who.int/health-topics/pertussis
• Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi. Boğmaca Hakkında Bilmeniz Gerekenler.
  https://www.who.int/europe/publications/m/item/pertussis-what-you-need-to-know
• ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri. Boğmacanın Klinik Belirtileri.
  https://www.cdc.gov/pertussis/hcp/clinical-signs/index.html
• ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri. Boğmaca İçin Laboratuvar Testleri.
  https://www.cdc.gov/pertussis/php/laboratories/index.html
• ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri. Boğmaca Tedavisi ve Klinik Yaklaşım.
  https://www.cdc.gov/pertussis/hcp/clinical-care/index.html
• ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri. Boğmacada Bulaş ve Enfeksiyon Kontrolü.
  https://www.cdc.gov/infection-control/hcp/healthcare-personnel-epidemiology-control/pertussis.html